Do tác động của biến đổi khí hậu; quá trình phát triển nhanh nhưng thiếu bền vững, thiên tai hiện đã và đang xảy ra phức tạp và có xu hướng gia tăng về cường độ và tần suất. Trong những năm qua, đặc biệt năm 2024, 2025, thiên tai đã xảy ra trên hầu hết các địa phương trên cả nước, gây những thiệt hại năng nề và có xu hướng khó lường.

Trước những thách thức do thiên tai gây ra, yêu cầu phát triển bền vững, hệ thống cảnh báo thiên tai lấy người dân làm trọng tâm đang là nội dung cần quan tâm, đẩy mạnh về thực chất, đảm bảo các yếu tố: Người dân có nhận được thông tin không? Người dân nhận được nhưng có hiểu không? Người dân hiểu thông tin cảnh báo nhưng có biết cách ứng phó không? Người dân biết cách ứng phó nhưng có đủ năng lực để thực hiện được không? Đây là vấn đề cốt lõi nhằm phát huy vai trò và giá trị mà hệ thống cảnh báo sớm mang lại.

Tuy nhiên, hệ thống cảnh báo thiên tai lấy người dân làm trung tâm hiện nay vẫn đang có những cách hiểu khác nhau, vận dụng khác nhau và chưa quan tâm đầy đủ các yếu tố để đảm bảo tính tổng thể, toàn diện nhằm phát huy giá trị của hệ thống, chứ không phải chỉ phát huy giá trị của một cấu phần trong hệ thống. Để đảm bảo phát huy vai trò, giá trị của hệ thống cảnh báo sớm lấy người dân làm trọng tâm, hệ thống cần ứng dụng chuyển đổi số, đảm bảo phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý phòng, chống thiên tai, các cơ quan nghiên cứu, đào tạo, các doanh nghiệp và tổ chức trong nước, quốc tế và cộng đồng người dân để đáp ứng được bốn thành phần chính, có mối liên hệ mật thiết với nhau: 

1. Kiến thức về rủi ro thiên tai dựa trên việc thu thập dữ liệu một cách có hệ thống và đánh giá rủi ro thiên tai:
- Các mối nguy hiểm và điểm yếu đã được biết rõ chưa?
- Các mô hình và xu hướng của các yếu tố này là gì?
- Bản đồ rủi ro và dữ liệu có được phổ biến rộng rãi không?

2. Phát hiện, giám sát, phân tích và dự báo các mối nguy hiểm và hậu quả có thể xảy ra:
- Các thông tin, dữ liệu cảnh báo có đang được giám sát không?
- Có cơ sở khoa học vững chắc nào để đưa ra dự báo không?
- Có thể tạo ra cảnh báo chính xác và kịp thời không?

3. Phổ biến và truyền đạt, thông qua nguồn chính thức, các cảnh báo có thẩm quyền, kịp thời, chính xác và có thể thực hiện được, cùng với thông tin liên quan về khả năng xảy ra và tác động:
- Các cảnh báo có đến được với tất cả những người có nguy cơ không?
- Các rủi ro và cảnh báo có được hiểu rõ không?
- Thông tin cảnh báo có rõ ràng và dễ sử dụng không?

4. Sự chuẩn bị ở mọi cấp độ để ứng phó với các cảnh báo nhận được
- Các kế hoạch, phương án ứng phó có được cập nhật và diễn tập không?
- Năng lực và kiến thức địa phương có được tận dụng không?
- Mọi người dân đã được chuẩn bị và sẵn sàng phản ứng với các cảnh báo chưa?

Trước những yêu cầu đang đặt ra trong công tác phòng, chống thiên tai, quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng và yêu cầu đẩy nhanh, mạnh ứng dụng chuyển đổi số một cách thực chất, đảm bảo mọi thông tin cảnh báo, chỉ đạo, hướng dẫn ứng phó thiên tai đến được cộng đồng, Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng, chống thiên tai thuộc Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai đã phối hợp với Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai triển khai mô hình thí điểm ứng dụng chuyển đổi số trong ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng, sơ tán an toàn người dân (Sau đây gọi là Mô hình) tại xã Cẩm Duệ, tỉnh Hà Tĩnh tháng 11/2025.

Với mục đích nâng cao năng lực ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng, mô hình được xây dựng gồm 04 hoạt động:

1. Phát triển Hệ thống Giám sát thiên tai tỉnh Hà Tĩnh: Đảm bảo thông tin, dữ liệu thống nhất, liên thông giữa Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự cấp tỉnh, cấp xã; lực lượng xung kích cấp xã và cộng đồng người dân (đường dẫn: Hệ thống Giám sát thiên tai tỉnh Hà Tĩnh). Hệ thống liên thông dữ liệu với Hệ thống giám sát thiên tai Việt Nam VNDMS (đường dẫn: Hệ thống giám sát thiên tai Việt Nam VNDMS)

Hệ thống Giám sát thiên tai tỉnh Hà Tĩnh (Hatinh-DMS) hoạt động theo thời gian thực, tích hợp dữ liệu quan trắc khí tượng thủy văn, hồ chứa, tàu thuyền, cũng như cung cấp các cảnh báo khí tượng kịp thời. Thông tin, dữ liệu được quản lý theo hướng tổng thể, toàn diện, bao trùm, bảo đảm đồng bộ, liên thông và đáp ứng yêu cầu “đúng - đủ - sạch - sống”.
 
2. Xây dựng bản đồ rủi ro thiên tai cấp xã, bản đồ ứng phó, sơ tán an toàn người dân cấp xã trên Phần mềm xây dựng phương án ứng phó thiên tai (đường dẫn: Phần mềm hỗ trợ xây dựng phương án ứng phó thiên tai). Bản đồ sơ tán an toàn người dân phòng chống lũ, ngập lụt được Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự xã Cẩm Duệ xây dựng phục vụ cho hoạt động diễn tập sơ tán an toàn người dân (đường dẫn: Sơ họa bản đồ sơ tán dân ứng phó thiên tai năm 2025, xã Cẩm Duệ, tỉnh Hà Tĩnh).

Phần mềm Xây dựng phương án ứng phó thiên tai cho phép tỉnh, xã xây dựng các bản đồ số như bản đồ rủi ro thiên tai, bản đồ ứng phó và bản đồ sơ tán an toàn người dân. Thông tin, dữ liệu của từng đối tượng trong phương án được quản lý theo hướng tổng thể, bao trùm và cập nhật theo thời gian thực. Với sự đồng bộ dữ liệu với Hệ thống Giám sát thiên tai tỉnh Hà Tĩnh và các hệ thống liên quan, các lực lượng ứng phó có sự thống nhất trong triển khai phòng chống thiên tai sát với thực tế.

3. Tập huấn hướng dẫn cho Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự tỉnh, xã sử dụng Hệ thống Giám sát thiên tai tỉnh Hà Tĩnh; Tập huấn Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự xã Cẩm Duệ xây dựng bản đồ rủi ro thiên tai, bản đồ sơ tán an toàn người dân.

4. Tổ chức diễn tập sơ tán an toàn người dân phòng chống lũ, ngập lụt gồm: Diễn tập cơ chế, diễn tập thực binh, đảm bảo:
- Sử dụng Hệ thống Giám sát thiên tai tỉnh Hà Tĩnh; Bản đồ số rủi ro thiên tai, bản đồ sơ tán an toàn người dân;
- Lồng ghép nội dung bình đẳng giới, phòng chống bạo lực trên cơ sở giới và hoà nhập đối tượng dễ bị tổn thương trong phòng, chống thiên tai.

Mô hình ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong cảnh báo và ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng được thiết kế theo hướng lấy dữ liệu và con người làm trung tâm, bảo đảm kết nối chặt chẽ giữa chỉ đạo điều hành và triển khai tại hiện trường. Vai trò trung tâm của cộng đồng, các yếu tố xã hội như hòa nhập nhóm dễ bị tổn thương, bình đẳng giới và phòng, chống bạo lực trên cơ sở giới được nâng cao thông qua các hoạt động diễn tập, sơ tán và ứng phó.

Mô hình đã được thí điểm tại xã Cẩm Duệ, tỉnh Hà Tĩnh và báo cáo kết quả tại Hội nghị giới thiệu mô hình do Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức ngày 16/12/2025 với sự tham gia Cục Chuyển đổi số và các cơ quan liên quan thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường 34 tỉnh, thành phố, các tổ chức trong nước, quốc tế. Để có thể nhân rộng Mô hình, Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng, chống thiên tai đề xuất một số nội dung:

1. Xây dựng khung kiến trúc và cấu trúc dữ liệu thống nhất, bám sát các quy định của Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06. Đồng thời, ban hành quy chế quản lý, vận hành và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan, tổ chức nhằm bảo đảm dữ liệu được cập nhật, khai thác hiệu quả.

2. Hệ thống cần phát triển đồng bộ trên nền tảng số (bao gồm Web, App), trên cơ sở đó, xác định rõ các chức năng và dữ liệu dùng chung để bảo đảm liên thông giữa các cấp, đồng thời cho phép tùy biến chức năng riêng phù hợp với đặc thù của từng địa phương

3. Thúc đẩy liên thông thông tin, dữ liệu phục vụ chỉ đạo, điều hành giữa Hệ thống Giám sát thiên tai Việt Nam (VNDMS) với hệ thống giám sát thiên tai của các tỉnh, bảo đảm thống nhất, kịp thời và đồng bộ. 

4. Tài liệu hóa mô hình để các tỉnh tham khảo, áp dụng trong công tác tập huấn và diễn tập ứng phó thiên tai của Ban chỉ huy Phòng thủ dân sự cấp tỉnh và xã. Cách tiếp cận này góp phần nâng cao tính hiệp đồng của lực lượng xung kích PCTT cấp xã, tăng cường năng lực ứng phó của cộng đồng, đồng thời bảo đảm lồng ghép hiệu quả các nội dung hòa nhập đối tượng dễ bị tổn thương và phòng, chống bạo lực trên cơ sở giới./.